के मान्छेको मस्तिष्क खुम्चिँदैछ?

आधुनिक मानवको दिमाग एक लाख वर्षअघिका पुर्खाको भन्दा लगभग १३ प्रतिशतले खुम्चिएको छ। त्यतिबेलाको होमो सेपियन्सको तुलनामा दिमागको आकार घट्नुमा बदलिँदो जलवायु अथवा मानिस स्वयंले हासिल गरेका सिप कारक छन् अथवा यसका लागि अन्य कारण जिम्मेवार छन् भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ।

परम्परागत रूपमा ठुलो दिमागका कारण मानिस अन्य जीवभन्दा फरक मानिन्छ। सोच र नवीनताको खोजी गर्ने क्षमताका कारण चन्द्रमामा अवतरण गर्नसमेत मानिस सफल भैसकेको छ। उद्विकासको क्रममा ६० लाख वर्षभन्दा अघि चिम्पान्जीसँग साझा पुर्खा रहेको अवस्थाको तुलनामा मानिसको दिमागको आकार चार गुणाले बढेको छ। तर पछिल्ला अध्ययनले विगत एक लाख वर्षमा मानिसको दिमागको सरदर आकार खुम्चिँदै गएको देखाएका छन्।

विभिन्न कालखण्डमा एसिया, युरोप र अफ्रिकामा विचरण गर्ने अस्ट्रेलोपिथेकस अफेरेन्सिस, होमो इरेक्टस, होमो हाइडेलवर्गेन्सिस र होमो नियन्डरथलेन्सिस लगायतका मानव पुर्खाका विभिन्न प्रजातिको दिमागको आकार तीव्र विस्तार भएको थियो। यसरी दिमागमा भैरहेको आश्चर्यजनक संकुचनलाई कसरी व्याख्या गर्ने भन्नेमा वैज्ञानिकले अध्ययन जारी राखेका छन्।

टाटरेसलका अनुसार मानिसले एक लाख वर्षअघि आफ्नो वरपरको वातावरणलाई प्रस्ट बुझ्न सक्ने क्षमता र प्रतिकात्मक सूचना प्रशोधन (सिम्बोलिक इन्फर्मेसन प्रोसेसिङ) गर्ने क्षमता हासिल गरेयता दिमागको आकार क्रमश घट्न थालेको हो। सानो तथा सही हिसाबले संगठित दिमागले जटिल कार्य गर्न सक्ने अवस्थामा तुलनात्मक रूपमा धेरै ऊर्जा खपत गर्ने ठुलो आकारको दिमागको आवश्यकता घटेको वैज्ञानिक तर्क छ।

‘त्यो त्यही समय थियो, जतिबेला मानिसले प्रतीकात्मक कलाकृति तथा अर्थपूर्ण ज्यामितीय चित्रहरूलाई आत्मसात् गर्न थालेका थिए,’ टाटरेसल भन्छन्। टाटरेसलका अनुसार यो परिवर्तनका लागि भाषाको आविष्कार पनि एक कारण थियो। भाषाको विकासले मस्तिष्कका तन्त्रिकालाई प्रभावकारी रूपमा सगठित हुन मद्दत गर्नुका साथै कम ऊर्जा खपत गरेर पनि कुशलतापूर्वक र किफायती हिसाबले कार्य गर्न सक्ने पारेको थियो। अर्थात् संगठित दिमाग जटिल गणना (कम्युटेसनल) गर्न सक्षम भएपछि ऊर्जा खपतको हिसाबले ठुलो दिमागको आवश्यकता कम हुन गएको थियो।

मानव पुर्खाले ठुलो दिमागले ठुलै कार्य गर्न सक्ने हिसाबले सूचना प्रशोधन गर्थे तर अहिले हामीले विश्वलाई अमूर्त प्रतीक (सिम्बोल) का शब्दावलीमा परिणत गरेका छौं र यदि त्यसो नभएमा के होला भन्ने प्रश्न गर्छाै। ‘यस प्रकारको प्रतीकात्मक सोचका लागि दिमागभित्र त्यसअघिको भन्दा जटिल सञ्जाल आवश्यक रहन्छ। यसैले दिमागले ऊर्जामैत्री हिसाबले काम गर्न सहज पारेको हुनसक्छ,’ उनी भन्छन्।

तर जीवाश्म अध्ययनका आधारमा अन्य वैज्ञानिकहरू टाटरेसलले आकलन गरेभन्दा धेरै पछि मात्र दिमागको आकारमा शंकुचन आएको तर्क गर्छन्। उनीहरू यसलाई भाषासँग मात्र जोड्न नहुने ठान्छन्। भाषाको सुरुवात एक लाख वर्षअघि भएको भन्ने टाटरेसलको आकलन पनि विवादास्पद छ।

‘मलाई यो सिद्धान्त मन पर्छ र यो साँच्चै राम्रो छ,’ क्यालिफोर्नियास्थित नेचुरल हिस्ट्री म्युजियमका संज्ञानात्मक वैज्ञानिक जेफ मोर्गन स्टाबेल भन्छन्। तर भाषा नभई जलवायुमा भइरहेको परिवर्तन दिमागको संकुचनका लागि कारक रहेको उनी ठान्छन्। एक लाख वर्षअघि मस्तिष्कको आकारमा संकुचन सुरु भएको भए सो आकार फेरि बढेको तथ्यांकले पुष्टि नगर्ने तर्क गर्दै उनले मस्तिष्कको आकारमा उतारचढाव भएको तथ्यसँग सो सिद्धान्तले मेल नखाने बताए।

स्टाबेलका अनुसार सानो आकारको दिमागका लागि परिवर्तित जलवायुले प्रमुख भूमिका निर्वाह गरेको हुन सक्छ। सन् २०२३ मा स्टाबेलले ५० हजार वर्षयताका होमो सेपियन्सका २९८ खप्परको समीक्षात्मक अध्ययन गरेका थिए। उनको अध्ययनले विगत १७ हजार वर्षयता मात्र मानव दिमागको आकारमा संकुचन आएको देखाएको थियो र त्यो अवधि हिमयुग (आइस एज) को अन्त्यताकाको थियो। मौसमका अभिलेखसँग यी नतिजाको तुलना गर्दा जलवायु तातो हुँदै जाँदा दिमागको आकार घट्दै गएको उनको निष्कर्ष छ। पोषण तत्वको अभावले पनि दिमागको आकारमा कमी आएको हुन सक्ने कतिपयको तर्क छ।

मानवशास्त्री जेरेमी डि सिल्भाका अनुसार जटिल समाज र साम्राज्यको अभ्युदयसँगै ज्ञान र मानव कार्यको प्रसार गतिले तीव्रता पाएको हो। ‘जब मानिसले सबै कुरा जान्न आवश्यक रहेन र बाँच्नका लागि अत्यधिक सोच्न नपर्ने भयो, त्यही क्रममा दिमागको आकार पनि घट्दै गएको हो,’ उनको भनाइ छ। इजरायलको तेलअभिभ विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक इभा जाब्लोन्का भने जटिल समाजसँगै सानो आकारको दिमाग बनेको मान्न नसकिने तर्क गर्छिन्। गरिबी र कुपोषणले दिमागको आकार घटेको हुन सक्ने उनको धारणा छ।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयअन्तर्गतको लेभर हुल्मे सेन्टर फर ह्युमन इभोलुसनरी स्टडीजकी मार्टा लाहर पनि पोषण तत्वको कमीले मानव खप्पर खुम्चिएको हुन सक्ने बताउँछिन्। उनले सन् २०१३ मा युरोप, अफ्रिका र एसियाबाट संकलन गरिएका मानव अस्थिपन्जर र मस्तिष्कको अध्ययन गरेकी थिइन्। कृषि युग सुरु भएपछि भिटामिन र खनिज पदार्थको अभावमा मानव मस्तिष्क सानो हुँदै गएको उनको तर्क छ।

यदि मस्तिष्क संकुचन भइरहेको छ भने, यसले मानव बुद्धिका लागि के अर्थ राख्छ? सानो आकारको दिमागले हामीलाई चलाख अथवा मूर्ख बनाउन सक्छ अथवा बुद्धिमत्तामा कुनै असर नगर्न पनि सक्छ। यो हामीले विश्वास गर्ने सिद्धान्तका आधारमा निर्धारित हुन्छ।

यो सत्य हो कि मस्तिष्कको आकार सबै कुरा होइन। शरीरको ठुलो आकारका कारण पुरुषको मस्तिष्क महिलाको भन्दा करिब ११ प्रतिशत ठुलो हुन्छ। तैपनि अनुसन्धानले के देखाउँछ भने महिला र पुरुषमा समान संज्ञानात्मक क्षमता हुन्छ। यो समग्र सन्दर्भमा केही विवादास्पद प्रमाणहरू पनि छन्। अत्यन्त सानो मस्तिष्क भएका होमो फ्लोरेसिएन्सिस र होमो नालेदीजस्ता होमिनिन प्रजातिहरू पनि जटिल व्यवहार गर्न सक्षम थिए।

सामान्यतया शरीरको आकारको तुलनामा ठुलो दिमाग हुनु बुद्धिमत्तासँग सम्बन्धित मानिन्छ। तर स्टाबेलका अनुसार दिमागको आकार घट्दै जाँदा हाम्रो बृहत्तर बुद्धिमत्ता या त संकुचित हुँदैछ या बढेको छैन। स्टाबेल थप्छन्, ‘हामीले विगत १० हजार वर्षमा सिर्जना गरेका उपकरण र प्रविधि, सूचनालाई कम्युटरमा भण्डारण गर्न सक्ने क्षमता तथा गणना गर्न सक्ने मेसिनको क्षमता विस्तारका कारणले बुद्धिमत्ता र दिमागी शक्तिको हिसाबले दिमागले कम गर्नु स्थिति सिर्जना भएको छ तर यसको अर्थ प्रजातिको हिसाबले हामी कम स्मार्ट हुँदै गएका छौं भन्न मिल्दैन।’

–बिबिसीबाट भावानुवाद/ जस्मिन फक्स-केली