बाघसँग त्रसित मध्यवर्ती क्षेत्रका बासिन्दा

गत पुस २३ गते सुर्खेतको भेरीगंगा नगरपालिका–५ गेरुवानीका ५७ वर्षीय गंगा सारुको बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भयो । घर नजिकैको जंगलमा घाँस काट्न गएकी गंगाको परिवारका अरु सदस्यले खोजी गर्नेक्रममा जंगलमा रगत देखेका थिए । सोहीअनुसार परिवारका सदस्यले प्रहरीलाइ खबर गरे । नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, वनका कर्मचारी र स्थानीय जनप्रतिनिधिको टोलीले सारुको शव छत्विक्षत अवस्थामा फेला पारेको थियो । सुर्खेतको उक्त गेरुवानी गाउँ बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएको शक्ति सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्छ ।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग नजिक भएका गाउँमा यो घटना नौलो भने होइन । सारुको मृत्यु भएको दुई दिनपछि पुस २६ गते सल्यानको कालिमाटी गाउँपालिका–७ की ४२ बर्षीया धनसरी रावतको पनि बाघको आक्रमणबाट भयो । त्यसकै तीन दिनपछि कालिमाटी–८ का ६५ बर्षीय चन्द्रबहादुर खप्तडीको पनि बाघको आक्रमणबाटै मृत्यु भयो । पिठो पिस्न घट्ट गएका उनी बाघको आक्रमणमा परेका हुन् ।
बस्तीमै पुगेर मान्छेमाथि आक्रमण गर्ने उक्त नरभक्षी बाघ अझै नियन्त्रणमा अएको छैन । बाघलाई नियन्त्रण्मा लिन निकुञ्जको टोली घटनास्थलमा परिचालन भएपनि हालसम्म नियन्त्रणमा लिन नसकिएको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी सरोजमणि पौडेलले बताए । बाघलाई ‘डार्ट (बेहोस पारेर नियन्त्रणमा लिने विधि)’ प्रयोग गरेर नियन्त्रणमा लिन घटनास्थल आसपास ड्रोन प्रविधिबाटसमेत निगरानी गरिएको भएपनि सफल नभएको उनले बताए ।
लगातार घटेका यी घटनाले निकुञ्ज नजिकका बस्तीका मानिसहरुको ज्यानै जोखिममा रहेको संकेत गर्छन् । संरक्षणका नाममा बाघको संख्या बढ्दै जान दिने हो भने यसले भयावह रुप लिने जोखिम बढेको छ । र्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित सुर्खेतका दुई पालिका भेरीगंगा नगरपालिका र बराहताल गाउँपालिकाका सात वटा वडाहरु मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्दछन् । पुसमा भएको घटनाभन्दा अघि पनि यस क्षेत्रमा बाघको आक्रमणबाट तीन जनाको मृत्यु भएको छ । ‘अहिले बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकका जङ्गलमा दिनहुँजसो बाघ देखिन्छ, पहिले राति मात्रै देखिन्थ्यो । अहिले त दिउँसै पनि देखिन्छ,’ भेरीगंगा नगरपालिका–५ का स्थानीय गंगबहादुर घर्ती भन्छन्, ‘एक्लै घरबाट निस्कन डर लाग्छ, बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन पनि चिन्ता हुन्छ ।’
भेरीगंगा–५ का वडाध्यक्ष प्रेमबहादुर सारुमगरका अनुसार हरेक वर्षजस्तो निकुञ्ज आसपासका बस्तीमा बाघको आक्रमण हुने गरेको छ । संरक्षणमा स्थानीय बाधक नदेखिएको अवस्थामा बाघ आतंक बढ्ने हो भने निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्रका नागरिकको दूरी बढ्ने उनले बताए । २०७९ सालमा भेरीगंगा नगरपालिका–५ गेरुवानीमा शक्ति सामुदायिक वनमा घाँस काट्न गएका दुई जनाको बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भएको थियो । उक्त घटनापछि गेरुवानी, छिञ्चु, लेखपराजुल र चेपाङ क्षेत्रका बासिन्दा त्रसित छन् ।
विगत ३० वर्षको अवधिमा बाघको आक्रमणबाट ३३ जनाको मृत्यु भएको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग तथ्याङ्क छ । बाघको आक्रमणबाट घाइते हुनेको कुनै लेखाजोखा नै छैन । सन् २०२२ सम्मको तथ्याङ्कअनुसार बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२५ वटा बाघ छन् ।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गतको सुर्खेत मध्यवर्ती क्षेत्रको आर्थिक वर्ष २०७५–७६ को घरधुरी र जनसंख्या विवरण अनुसार भेरीगंगा नगरपालिका र बराहताल गाउँपालिकाको दक्षिण क्षेत्रमा एक हजार ८३३ घर धुरीमा नौ हजार ९२५ जनसंख्या छ । यो जनसंख्या कुनै न कुनै कारणबाट जंगली जनावरको आतंक व्यहोर्न बाध्य रहेको भेरीगंगा–५ का वडाध्यक्ष सारुमगर बताउँछन् । यी पालिकाका सात वडामा चारवटा मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समिति गठन भएका छन् । बराहतालका १ र ३ तथा भेरीगंगाका १, २, ३, ४ र ५ नम्बर वडा मध्यवर्ती क्षेत्रभित्र पर्दछन् । यी क्षेत्रमा अधिकांश वन पैदावारमा आश्रित सिमान्तकृत गरिब समुदायको बसोबास रहेको छ ।
मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्ने यी वस्तीमा बाघलगायतका जंगली जनावरकै कारण प्रमुख खाद्य बालीहरु उत्पादन र पशुपालमा नै ठूलो समस्या देखिएको छ । निकुञ्जका वन्यजन्तुका कारण परम्परागत स्थानीय खाद्यबालीसँगै पशुपालन व्यवसाय विस्थापित हुने चरणमा पुगेको भेरीगंगा नगरपालिका–५ लेखहात्तिखालका मिलन वलीले बताए । ‘वर्षेनी २५÷३० बढी पशुचौपाय बाघले मार्छ, लगाएको अन्नबाली भित्र्याउन पाइँदैन ।’ उनले भने । निकुञ्जले बेलैमा विकल्पसहितको संरक्षण नीति लिन नसके ठुलो जनसंख्या मध्यवर्ती क्षेत्रबाट विस्थापित हुने उनले बताए ।
पछिल्लो समय बाघको आतंक बढेपछि स्थानीयहरु निकुञ्जकाविरुद्ध उत्रिन थालेका छन् । एक साता अवधिमा तीन जनामाथि बाघले आक्रमण गरेपछि स्थानीयले उचित विकल्प नदिए निकुञ्ज नै खारेज गर्नुपर्ने मागलाई बलियो बनाउँदै लगेका छन् ।
बाघको आतंक बढ्न थालेपछि भेरीगंगा नगरपालिकाले बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग विकल्प दिन माग गरेको छ । मध्यवर्ती क्षेत्रमा जनावरले स्थानीयलाई आतंकित पार्न थालेपछि नगरपालिकाले निकुञ्जलाई ज्ञापनपत्रसमेत बुझाएको छ । नगर प्रमुख यज्ञप्रसाद ढकाल र नगर उपप्रमुख धनसरा बोहोराले निकुञ्जको कार्यालयमा पुगेर निकुञ्ज आसपासका बस्तीमा बाघ लगायतका जंगली जनावरबाट हुँदै आएको क्षतिका बारेमा ध्यानाकर्षण गराएका हुन् । उनीहरुले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व रोक्न तत्काल दीर्घकालिन कदम चाल्न आग्रह गरेका छन् ।
अतिजोखिमयुक्त क्षेत्रका बस्तीलाई उपयुक्त स्थानमा स्थानान्तरण गर्नेदेखि मध्यवर्ती क्षेत्र स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने माग नगरपालिकाको छ । जंगली जनावरको आक्रमणबाट मृत्यु भएका व्यक्तिका परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति तथा पीडित परिवारका एक सदस्यलाई अनिवार्य रोजगारीको व्यवस्था हुनुपर्ने नगरपालिकाको माग छ ।