अहिले भन्दा ११ बर्षअघि २०७१ सालमा सुर्खेतको वीरेन्द्रनगरमा उत्तरी भेगमा राउटे समुदायको बसोबास थियो । अस्थायी रुपमा बसोबास गर्ने फिरन्ते राउटे समुदाय बसेको त्यो क्षेत्रलाई अहिले राउटे गल्छिना’ भनेर चिनिन्छ । त्यहीबेला तत्कालीन स्थानीय विकास मन्त्रालय जिल्ला विकास समिति सुर्खेतमार्फत राउटेहरुको जनगणना गरेको थियो । तत्कालीन समयमा राउटेलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिने उक्ता मन्त्रालयले यकिन संख्या नभएपछि गणना गर्न पठाएको थियो । त्यो समयमा फिन्ते जीवन विताउन राउटेको संख्या १८२ जना थियो । यसअघि राउटे समुदायमा कति संख्या थियो भन्ने यकिन तथ्याङ्क छैन । पछिल्लो समय भने नियमित राउटेको गणना भयो । सामाजिक एवम् विकास साझेदार संस्था, सरकारी निकाय र अनुसन्धाताहरुले राउटेको संख्यालाई केन्द्रमा राखेको देखिन्छ ।
यद्यपि राउटे समुदायको पछिल्लो संख्यालाई हेर्ने हो भने झनै लोपोन्मुख देखिन्छ । कर्णाली प्रदेशका केही जिल्लामा घुमन्ते जीवन विताईरहेको यो समुदायको जनसंख्या घट्दो क्रममा छ । निरन्तर जनसंख्या घट्न थालेपछि राउटे समुदायको अस्तित्वका बारेमा चिन्ता गर्न थालिएको छ । पछिल्लो ११ बर्षको अवधिमा मात्र यो समुदायको जनसंख्या २६ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ । यो अवधिमा मात्र ४९ जना राउटेको मृत्यु भईसकेको छ । जन्मभन्दा मृत्युदर बढी हुनुले यो समुदायको संख्या निरन्तर ओरालो लागिरहेको छ । हाल राउटे समुदायमा १३५ जना मात्र
छन् ।
पछिल्लो ७ बर्षको अवधिमा मात्र पनि राउटे समुदायको जनसंख्या ५ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ। राउटेसँग जोडिएको गैरसरकारी संस्था सोसेकका अनुसार २०७५ सालमा उनीहरुको संख्या १४९ जना थियो । त्यसयता बढेर समुदायभित्रको जनसंख्या १६० पुगेको थियो । २०८० बर्षसम्म यो संख्या घटेर १३७ मा पुगेको थियो ।
पछिल्लो दुई बर्षमा तीन जना राउटेको मृत्यु भएको छ । २०८१ असोजमा २२ बर्षीय वृषबहादुर शाहीको मृत्यु भएको थियो । त्यसयता यो बर्ष भदौ ५ गते समुदायका ज्येष्ठ सदस्य नन्दबहादुर शाहीको भृत्यु भएको थियो । भदौ ३० गते ९मंगलबार० मात्र २३ बर्षीय युवक गोविन्द शाहीको मृत्यु भएको छ ।
राउटेको जनसंख्या निरन्तर घट्नुमा मुख्यगरि उनीहरुका परम्परागत मान्यता रहेका छन् । तीमध्ये कतिपय मान्यता मानव जीवनका लागि हानीकारक छन् । राउटे समुदायले अस्पतालमा पुगेर गरिने आधुनिक उपचारलाई परम्पराविपरित मान्दछन् । उनीहरुले आफ्‌नै उपचार पद्धति र जंगलको जडीबुटीमा विश्वास गर्छन् । कतिपय रोग निदानमा राउटेको आफ्‌नै पद्धतिले काम गर्दैन । राउटे समुदायले अस्पतालमा उपचार गराउन नहुने मान्यता राख्ने गरेकाले पनि गम्भीर रोग लाग्दा समयमै उपचार गराउन नसकिने सोसेकका कार्यकारी प्रमुख हिरासिंह थापा बताउँछन् । जसले गर्दा जन्मिनेको भन्दा मृत्यु हुनेको संख्या बढ्दै गएको छ ।
राउटेभित्रको जनसंख्या सन्तुलनमा नहुँदा पनि जनसंख्या घट्ने समस्या भईरहेको छ । यो समुदायमा तीन वटा समूह छन् । जसमा रास्कोटी, कल्याल र शोवंशी समूह छन् । अरु दुई समूहभन्दा रास्कोटी समूहको जनसंख्या झण्डै दोब्बरले बढी छ । यी तीन समूहको आ–आफ्‌नो समूहभित्र वैवाहिक सम्बन्ध हुँदैन । जसले गर्दा जन्मदरभन्दा मृत्युदर बढी हुन्छ ।
राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग र सोसेकले २०८० सालमा गरेको अध्ययनको प्रतिवेदनअनुसार राउटे समुदायभित्र नयाँ जन्ममा लामो अन्तराल पाईएको छ । उक्त अध्ययनले राज्यको यथोचित ध्यान पुग्न नसक्नु, कमजोर जनस्वास्थ्य, कुपोषण, उपचारमा पहुँच नहुनु र नराख्नु, प्रजनन स्वास्थ्यको अभाव, गुणस्तरहीन परम्परागत आवासमा बसोबास, मौसमअनुकुल लत्ताकपडाको अभाव, स्वच्छ खानेपानी तथा सरसफाईको अभावका कारण समुदायका मानिसहरुले अकालमा मृत्युवरण गर्नुपरेको निश्कर्ष निकालेको छ ।
राउटेहरु अरु समुदायको बस्तीनजिक नजिक बस्न थालेको र ती क्षेत्रमा जथाभावी वितरण हुने मदिराले पनि जनसंख्या घट्नमा मद्दत पुगेको प्रा.डा. नन्दबहादुर सिंह बताउँछन् । राउटे समुदायमा लामो समय अध्ययनअनुसनधान गरेका सिंहका अनुसार हानीकारक रसायन तत्व मिसाईएको मदिरा सेवनले राउटेहरुको स्वास्थ्यमा ठूलो समस्या निम्त्याइरहेको छ । पहिले उनीहरु बस्तीभन्दा टाढाको जंगलमा बस्थे, जंगलको स्वस्थकर जडीबुटीको प्रयोग गरेर आफैंले मदिरा बनाएर खान्थे । यसले उनीहरुको स्वास्थ्यलाई असर गर्न सकेको थिएन,’ उनी भन्छन्, अहिले राउटेहरु बस्ती नजिक बस्छन्, ती बस्तीमा सस्तो मुल्यमा पाउने मदिरा सेवन गर्न थालेपछि उनीहरुको स्वास्थ्य नाजुक बनेको देखिन्छ ।’ पछिल्लो समय राउटेहरुले अत्याधिक मदिरा सेवन गरिरहेका छन् ।
यो समुदायमा पानी र मौसमजन्य रोगको प्रभाव बढी देखिएको प्रा.डा. सिंहले बताए । रोगको समयमै पत्ता नलाग्ने र उपचार हुन नसक्ने भएपछि जन्मभन्दा मृत्युदर बढेको उनको बुझाई छ । यो समुदायको जनसंख्या घट्न नदिन मोवाइल टिम’ बनाएर काम गर्नुपर्ने उनी बताउँछन् । शिक्षा, स्वास्थ्यमा काम गरेका, समुदायमा अध्ययन गरेका विज्ञलाई समावेश गरी मोवाइल टिम बनाउनु जरुरी छ, यसले जहाँजहाँ समुदाय जान्छ, त्यहाँ गएर काम गर्ने गर्नुपर्छ,’ सिंहले भने, राउटेहरुलाई जबर्जस्ती यहाँ बस भनेर भन्न मिल्दैन, उनीहरुको आफ्‌नो परम्पराअनुसार बेलाबेलामा ठाउँ परिवर्तन गरेर बस्छन्। उनीहरु गएकै ठाउँमा मोवाइल टिम गएर आवश्यक काम गर्नु आवश्यक छ ।’
यही टिमबाट अस्पतालको उपचार, शिक्षाको महत्वबारे राउटे समुदायलाई निरन्तर बुझाउनुपर्ने उनले बताए। सिंहका अनुसार विश्वमा यस्ता समुदायका लागि युनेस्को, युनिसेफ लगायतका संयुक्त राष्ट्रसंघीय एजेन्सीहरुले मोवाइल टिम’ अवधारणामा काम गरिरहेका छन् । समुदायको आफ्‌नो संस्कृतिलाई तत्कालै ध्वस्त पार्न खोज्नुभन्दा विस्तारै परिवर्तन गराउनु उपयुक्त हुने सिंह बताउँछन् । आदीवासी तथा लोपोन्मुख समुदायका लागि विश्वव्यापी रुपमा लागु भएको अवधारणा राउटे समुदायमा पनि लिन सकियो भने उनीहरुको जनसंख्या बढाउन सकिन्छ, नेपालको पहिचानमध्येको एक भएकाले राउटे समुदायलाई जोगाईराख्न जरुरी छ ।’ सिंहले भने । लोपोन्मुख राउटे समुदायलाई जोगाईराख्न
तीनै तहका सरकारले निश्चित ऐन ल्याउन पनि जरुरी रहेको उनले बताए ।
२०८१ जेठमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले राउटे समुदायको संरक्षण, सुरक्षा, र उनीहरुको प्रथासँग सम्बन्धित अभ्यासको निरन्तरताका लागि विशेष कानुनी व्यवस्था गर्न तीन तहका सरकारलाई निर्देशन दिएको थियो । आयोगले प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमार्फत संघीय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकरालाई यस्तो निर्देशन पठाएको थियो ।
निर्देशनमा आयोगले राउटे बस्ती स्थानान्तरण सँगसँगै स्थानान्तरण हुने घुम्ती प्रहरी चौकी स्थापना गर्न, राउटे समुदायको सामाजिक, सांस्कृतिक संरक्षणका लागि संरक्षित क्षेत्र घोषणा गर्न, राउटे बस्ती स्थानान्तरणसँगै प्रशासन, पञ्जिकरण, खाद्यान्न, राहत, पोषण, स्वास्थ्य लगायतका सेवाहरुका लागि घुम्ती एकीकृत सेवा केन्द्र स्थापना गर्न, राउटे बस्तीमा मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थको विक्री–वितरण बन्द गर्न, राउटे खाम्ची भाषाको पाठ्यक्रम विकास गर्न भनेको थियो । आयोगले राउटे समुदायको उत्थान, मुलप्रवाहीकरण तथा सशक्तीकरणका लागि एकीकृत आवधिक कार्ययोजना तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्न र राउटेका मामिलामा काम गर्न कुनै विशेष निकायलाई जिम्मेवारी तोक्न पनि संघीय सरकारलाई निर्देशन दिएको थियो ।
राउटे समुदाय अहिले सुर्खेतको लेकवेशी नगरपालिका–१० मा बसोबास गरिरहेका छन् । पछिल्ला केही दशक उनीहरुको मुख्य बसोबास दैलेख, अछाम, जाजरकोट, सुर्खेत र सल्यानमा हुने गरेको छ । आफ्‌नो परम्परा र समयानुकुल हुनेगरि अनुसार यी जिल्लाका विभिन्न ठाउँमा राउटे समुदाय बस्ती सार्ने गर्छन् ।
यो समुदायको अपनत्व भने दैलेखको गुराँस गाउँपालिकाले लिएको छ । संघीय मामिला तथा समान्य प्रशासन मन्त्रालयको रेकर्डमा नै राउटेहरु गुराँस गाउँपालिका–८ का बासिन्दा भनेर राखिएको छ । गाउँपालिकामार्फत राउटे समुदायलाई दिईने सामाजिक सुरक्षा भत्ता वितरण गर्ने गरिएको छ । आफ्‌नो परम्परा अनुसार उनीहरु नेपालका जुनसुकै ठाउँमा पुगेर बस्न पाउने भएपनि पञ्जीकरण विभागमा भने गुराँस–८ का बासिन्दा भन्ने रेकर्ड कायम गरिएको छ । गुराँस गाउँपालिकाबाटै राउटेहरुको जन्मदर्ता हुनेगरेको छ ।
राउटे समुदायका एक जना सदस्यले मासिक चार हजार रुपैयाँ सामाजिक सुरक्षा भत्तावापत पाउँछन् । यो रकम प्रत्येक तीन महिनामा गाउँपालिकाले नै उनीहरु बसेको ठाउँमै पुगेर वितरण गर्छ । २०७५ सालमा गुराँस गाउँपालिकाले उनीहरुलाई राउटे परिचयपत्र’ समेत दिएको छ । संघबाट आउने सामाजिक सुरक्षा भत्तावापतको रकम पालिकाले उक्त परिचयपत्र र जन्मदर्ताका आधारमा वितरण गर्ने गरेको छ ।