Author:

गत पुस २३ गते सुर्खेतको भेरीगंगा नगरपालिका–५ गेरुवानीका ५७ वर्षीय गंगा सारुको बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भयो । घर नजिकैको जंगलमा घाँस काट्न गएकी गंगाको परिवारका अरु सदस्यले खोजी गर्नेक्रममा जंगलमा रगत देखेका थिए । सोहीअनुसार परिवारका सदस्यले प्रहरीलाइ खबर गरे । नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, वनका कर्मचारी र स्थानीय जनप्रतिनिधिको टोलीले सारुको शव छत्विक्षत अवस्थामा फेला पारेको थियो । सुर्खेतको उक्त गेरुवानी गाउँ बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएको शक्ति सामुदायिक वन क्षेत्रमा पर्छ ।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग नजिक भएका गाउँमा यो घटना नौलो भने होइन । सारुको मृत्यु भएको दुई दिनपछि पुस २६ गते सल्यानको कालिमाटी गाउँपालिका–७ की ४२ बर्षीया धनसरी रावतको पनि बाघको आक्रमणबाट भयो । त्यसकै तीन दिनपछि कालिमाटी–८ का ६५ बर्षीय चन्द्रबहादुर खप्तडीको पनि बाघको आक्रमणबाटै मृत्यु भयो । पिठो पिस्न घट्ट गएका उनी बाघको आक्रमणमा परेका हुन् ।
बस्तीमै पुगेर मान्छेमाथि आक्रमण गर्ने उक्त नरभक्षी बाघ अझै नियन्त्रणमा अएको छैन । बाघलाई नियन्त्रण्मा लिन निकुञ्जको टोली घटनास्थलमा परिचालन भएपनि हालसम्म नियन्त्रणमा लिन नसकिएको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी सरोजमणि पौडेलले बताए । बाघलाई ‘डार्ट (बेहोस पारेर नियन्त्रणमा लिने विधि)’ प्रयोग गरेर नियन्त्रणमा लिन घटनास्थल आसपास ड्रोन प्रविधिबाटसमेत निगरानी गरिएको भएपनि सफल नभएको उनले बताए ।
लगातार घटेका यी घटनाले निकुञ्ज नजिकका बस्तीका मानिसहरुको ज्यानै जोखिममा रहेको संकेत गर्छन् । संरक्षणका नाममा बाघको संख्या बढ्दै जान दिने हो भने यसले भयावह रुप लिने जोखिम बढेको छ । र्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित सुर्खेतका दुई पालिका भेरीगंगा नगरपालिका र बराहताल गाउँपालिकाका सात वटा वडाहरु मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्दछन् । पुसमा भएको घटनाभन्दा अघि पनि यस क्षेत्रमा बाघको आक्रमणबाट तीन जनाको मृत्यु भएको छ । ‘अहिले बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकका जङ्गलमा दिनहुँजसो बाघ देखिन्छ, पहिले राति मात्रै देखिन्थ्यो । अहिले त दिउँसै पनि देखिन्छ,’ भेरीगंगा नगरपालिका–५ का स्थानीय गंगबहादुर घर्ती भन्छन्, ‘एक्लै घरबाट निस्कन डर लाग्छ, बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन पनि चिन्ता हुन्छ ।’
भेरीगंगा–५ का वडाध्यक्ष प्रेमबहादुर सारुमगरका अनुसार हरेक वर्षजस्तो निकुञ्ज आसपासका बस्तीमा बाघको आक्रमण हुने गरेको छ । संरक्षणमा स्थानीय बाधक नदेखिएको अवस्थामा बाघ आतंक बढ्ने हो भने निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्रका नागरिकको दूरी बढ्ने उनले बताए । २०७९ सालमा भेरीगंगा नगरपालिका–५ गेरुवानीमा शक्ति सामुदायिक वनमा घाँस काट्न गएका दुई जनाको बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भएको थियो । उक्त घटनापछि गेरुवानी, छिञ्चु, लेखपराजुल र चेपाङ क्षेत्रका बासिन्दा त्रसित छन् ।
विगत ३० वर्षको अवधिमा बाघको आक्रमणबाट ३३ जनाको मृत्यु भएको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग तथ्याङ्क छ । बाघको आक्रमणबाट घाइते हुनेको कुनै लेखाजोखा नै छैन । सन् २०२२ सम्मको तथ्याङ्कअनुसार बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२५ वटा बाघ छन् ।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जअन्तर्गतको सुर्खेत मध्यवर्ती क्षेत्रको आर्थिक वर्ष २०७५–७६ को घरधुरी र जनसंख्या विवरण अनुसार भेरीगंगा नगरपालिका र बराहताल गाउँपालिकाको दक्षिण क्षेत्रमा एक हजार ८३३ घर धुरीमा नौ हजार ९२५ जनसंख्या छ । यो जनसंख्या कुनै न कुनै कारणबाट जंगली जनावरको आतंक व्यहोर्न बाध्य रहेको भेरीगंगा–५ का वडाध्यक्ष सारुमगर बताउँछन् । यी पालिकाका सात वडामा चारवटा मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समिति गठन भएका छन् । बराहतालका १ र ३ तथा भेरीगंगाका १, २, ३, ४ र ५ नम्बर वडा मध्यवर्ती क्षेत्रभित्र पर्दछन् । यी क्षेत्रमा अधिकांश वन पैदावारमा आश्रित सिमान्तकृत गरिब समुदायको बसोबास रहेको छ ।
मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्ने यी वस्तीमा बाघलगायतका जंगली जनावरकै कारण प्रमुख खाद्य बालीहरु उत्पादन र पशुपालमा नै ठूलो समस्या देखिएको छ । निकुञ्जका वन्यजन्तुका कारण परम्परागत स्थानीय खाद्यबालीसँगै पशुपालन व्यवसाय विस्थापित हुने चरणमा पुगेको भेरीगंगा नगरपालिका–५ लेखहात्तिखालका मिलन वलीले बताए । ‘वर्षेनी २५÷३० बढी पशुचौपाय बाघले मार्छ, लगाएको अन्नबाली भित्र्याउन पाइँदैन ।’ उनले भने । निकुञ्जले बेलैमा विकल्पसहितको संरक्षण नीति लिन नसके ठुलो जनसंख्या मध्यवर्ती क्षेत्रबाट विस्थापित हुने उनले बताए ।
पछिल्लो समय बाघको आतंक बढेपछि स्थानीयहरु निकुञ्जकाविरुद्ध उत्रिन थालेका छन् । एक साता अवधिमा तीन जनामाथि बाघले आक्रमण गरेपछि स्थानीयले उचित विकल्प नदिए निकुञ्ज नै खारेज गर्नुपर्ने मागलाई बलियो बनाउँदै लगेका छन् ।
बाघको आतंक बढ्न थालेपछि भेरीगंगा नगरपालिकाले बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग विकल्प दिन माग गरेको छ । मध्यवर्ती क्षेत्रमा जनावरले स्थानीयलाई आतंकित पार्न थालेपछि नगरपालिकाले निकुञ्जलाई ज्ञापनपत्रसमेत बुझाएको छ । नगर प्रमुख यज्ञप्रसाद ढकाल र नगर उपप्रमुख धनसरा बोहोराले निकुञ्जको कार्यालयमा पुगेर निकुञ्ज आसपासका बस्तीमा बाघ लगायतका जंगली जनावरबाट हुँदै आएको क्षतिका बारेमा ध्यानाकर्षण गराएका हुन् । उनीहरुले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व रोक्न तत्काल दीर्घकालिन कदम चाल्न आग्रह गरेका छन् ।
अतिजोखिमयुक्त क्षेत्रका बस्तीलाई उपयुक्त स्थानमा स्थानान्तरण गर्नेदेखि मध्यवर्ती क्षेत्र स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने माग नगरपालिकाको छ । जंगली जनावरको आक्रमणबाट मृत्यु भएका व्यक्तिका परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति तथा पीडित परिवारका एक सदस्यलाई अनिवार्य रोजगारीको व्यवस्था हुनुपर्ने नगरपालिकाको माग छ ।

आइतबार भएको राष्ट्रिय सभा निर्वाचनमा कर्णाली प्रदेशबाट दुई जना चुनिएका छन् । आइतबार भएको मतदानमार्फत कर्णालीबाट अन्य क्लस्टरमा नेपाली काँग्रेसका ललितजंग शाही र महिला क्लस्टरमा नेकपा एमालेका मिनासिं रखाल निर्वाचित भएका छन् । प्रदेशस्थित निर्वाचन अधिकृतको कार्यालयका अनुसार काँग्रेसका शाही ३ हजार २७८ मतभारसहित राष्ट्रिय सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका छन् । नेकपा एमालेका मिनासिंह रखाल जम्मा मिनासिं रखाल ३ हजार १४५ मतभारसहित निर्वाचित भएकी छन् ।
निर्वाचन अधिकृतको कार्यालयका अनुसार राष्ट्रिय सभा निर्वाचनमा कर्णालीबाट १९८ मतदातामध्ये १९१ जनाले मतदान गरेका थिए । प्रदेश सभाका ३९ जना सांसद र स्थानी तथका प्रमुख, उपप्रमुख एवम् अध्यक्ष उपाध्यक्षमध्ये १५२ जनाले मतदान गरेका हुन् । कर्णाली प्रदेशका कुल १९८ मतदातामध्ये १९१ जनाले मतदान गरेको सहायक निर्वाचन अधिकृत उज्वल रावलले जानकारी दिए ।
मतदान गरेका प्रदेश सभाका ३९ जना सदस्यमध्ये १३ जनाले नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका उम्मेदवारलाइ मत दिएका थिए । २६ जनाले नेकपा एमाले र नेपाली काँग्रेसको गठबन्धनबाट उम्मेदवार बनेका रखाल र शाहीको पक्षमा मतदान गरेका थिए । स्थानीय तहका प्रतिनिधिमध्ये एमालेका उम्मेदवार रखालको पक्षमा ९३ जना र काँग्रेसका शाहीको पक्षमा १०० जनाले मतदान गरेका छन् ।
पराजित भएका नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीको उम्मेदवार अञ्जु महताराले प्रदेश सभाका १३ र स्थानीय तहका ५५ जना प्रतिनिधिको गरी १ हजार ७३४ मत ल्याएकी छन् । अर्का उम्मेदवार बुद्धिप्रसाद शर्माले प्रदेश सभाका १३ र स्थानीय तहका ५० जनाको गरी १ हजार ६३९ मत ल्याएका छन् । निर्वाचन अधिकृतको कार्यालयका अनुसार ६ मत बदर भएका थिए । बदर हुनेमा स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिमध्यका रहेको निर्वाचन अधिकृतको कार्यालयले जनाएको छ ।
२०७६ माघमा हालको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) तथा साविकको नेकपा माओवादी केन्द्रको तर्फबाट अन्यतर्फ निर्वाचित भएका जाजरकोटका मायाप्रसाद शर्मा र महिलातर्फ निर्वाचित भएकी सुर्खेतकी सुमित्रा बिसीको कार्यकाल सकिँदैछ । सोहीअनुसार रिक्त हुने प्रतिनिधि सभा सदस्यमा यो निर्वाचनबाट शाही र रखाल चुनिएका हुन् । शर्मा र विसीको कार्यकाल फागुन १९ गतेदेखि सकिँदैछ । अहिले निर्वाचित रखाल र शाहीले पनि फागुन २० देखि उक्त क्षेत्रमा प्रतिनिधित्व गर्ने भएका छन् ।
पूर्वसांसदको राष्ट्रिय सभा यात्रा
कर्णाली प्रदेशका राष्ट्रिय सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका शाही र रखाल पूर्वसांसद हुन् । शाही संविधान सभाका पूर्वसांसद हुन् भने रखाल प्रदेश सभाका पूर्वसांसद हुन् । प्रदेश र संविधान सभामा अनुभव गरिसकेका यी दुइ नेताले अब राष्ट्रिय सभामा प्रतिनिधित्व गर्दैछन् । शाही जुम्लाका हुन् भने रखाल दैलेखकी हुन् ।
जुम्लाका ललितजंग शाही राजनीतिक यात्राको क्रममा २०४४ सालबाट बल्ल पदमा पुग्न थालेका हुन् । उनी २०४४ सालमा तत्कालिन जिल्ला विकास समिति जुम्लाको सभापति भएका थिए । २०५० सालमा जिल्ला समितिको कार्यवाहक सभापति भए । उनको यो कार्यकाल २०५३ सम्म कायम रहेको थियो । त्यसयता जिल्लाबाट उनी निरन्तर महाधिवेशन प्रतिनिधि, महासमिति प्रतिनिधि भएर पार्टीभित्र आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए । हाल उनी काँग्रेसको कर्णाली प्रदेश सभापति छन् ।
२०७० सालमा भएको दोस्रो संविधान सभा सदस्य निर्वाचनमा उनले जुम्लाबाट प्रत्यक्षतर्फ चुनाव जितेका थिए । २०७९ मा भएको प्रदेश सभा निर्वाचनमा पनि उनी उम्मेदवार बनेका थिए । नेपाली काँग्रेसबाट आधिकारिक उम्मेदवार बनेका उनी काँग्रेसबाटै बागी उम्मेदवार बनेका देवेन्द्र बहादुर शाहीसँग पराजित भएका थिए । त्यसपछि उनी सोझै राष्ट्रिय सभा सदस्यको टिक पाएर अहिले चुनाव लडेका हुन् ।
कर्णालीबाट महिला क्लस्टरमा राष्ट्रिय सभा सदस्य निर्वाचित मिनासिंह रखाल कर्णाली प्रदेश सभाका पूर्वसदस्य हुन् । लामो समयदेखि नेकपा एमालेको राजनीतिमा सक्रिय रखाल २०७४ को प्रदेश सभा निर्वाचनमा समानुपातिक उम्मेदवार थिईन् । उनी समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमार्फत् पहिलोपटक प्रदेश सभा सदस्य चयन भएकी हुन् ।
गठबन्धनलाई आएन सबै मत
कर्णाली प्रदेश सभाबाट राष्ट्रिय सभामा उम्मेदावार बनेका दुवैजनालाई गठबन्धनको कुल मत भने प्राप्त भएको छैन । कर्णालीमा राष्ट्रियसभा निर्वाचनका लागि १९८ कुल मतदाता संख्या छ । प्रदेशसभाका ४० जना सदस्य छन् भने ७९ वटा स्थानीय तहका प्रमुख, उपप्रमुख तथा अध्यक्ष र उपाध्यक्षको संख्या १५८ छ । प्रदेशसभा सदस्यको मतभार एक जना बराबर ५३ हो भने स्थानीय तहका जनप्रनिधिको मतभार १९ हो । जसअनुसार प्रदेशसभा सदस्यहरुको कुल मतभार २ हजार १२० हुन्छ भने स्थानीय तहका जनप्रनिधितिको मतभार ३ हजार २ हुन्छ । दुवै तहका मतदाताहरुको कुल मतभार संख्या ५ हजार १२२ छ ।
कुल मतमध्ये कर्णालीमा नेपाली काँग्रेसको मतभार सबैभन्दा बढी छ । काँग्रेसको कुल मतभार कर्णालीमा १ हजार ८५३ छ । त्यसपछि दोस्रोमा साविक माओवादीको १ हजार ६०१ मतभार छ । नेकपा एमालेको मतभार कर्णालीमा १ हजार १९५ छ । साविक नेकपा (एस) को कुल मतभार कर्णालीमा २४३ छ । यस्तै एक जना प्रदेश सभा सदस्य मात्र भएको राप्रपाको मतभार ५३ र स्वतन्त्रबाट जनप्रतिनिधि बनेकाहरुबाट १६७ मतभार छ । गठबन्धन गरेका काँग्रेस–एमालेको यो राष्ट्रिय सभा निर्वाचनका लागि कर्णालीमा जम्मा मतभार ३ हजार ४५४ हुन्छ । तर, गठबन्धनबाट उम्मेदवार बनेका एमालेकी रखालले ३ हजार १४५ र काँग्रेसका शाहीले ३ हजार २७८ मत मात्र पाएका छन् ।