के हो पुतलीका कारण आँखामा लाग्ने ‘शापू’ रोग ?

कर्णाली प्रदेशको स्वास्थ्य सेवा निर्देशनालयले आँखामा लाग्ने ‘शापू’ रोगबाट बच्ने उपाय अपनाउन आग्रह गरेको छ । बिहिबार निर्देशनालयले आयोजना गरेको सञ्चारकर्मी तथा सरोकारवालासँगको अभिमुखीकरण कार्यक्रममा आँखासम्बन्धि रोगका चिकित्सकहरुले शापूबाट बच्न सुतेको समयमा सेतो बत्ती नबाल्न र झुल लगाएर सुत्न आग्रह गरेका छन् ।
शापू रोगले छोएमा र समयमा उपचार हुन नसकेमा मानिसको आँखाको दृष्टि नै गुम्ने हुँदा यसबाट बच्न अधिकतम उपाय अपनाउनुपर्ने सरोकारवालाले जोड दिएका छन् । नेपालका मध्यपहाडी क्षेत्रमा यो रोगको जोखिम रहेको निर्देशनालयले जनाएको छ ।
‘शापू’ रोग मानिसको आँखासँग सेतो पुगलीको संशर्ग हुँदा लाग्ने गर्छ । हालसम्म सेतो पुतीले (मोथ) लाई शापू रोगको प्रमुख कारकका रुपमा लिईएको छ । कतिपय अवस्थामा भने सेतो पुतलीको संशर्गमा नआएका मानिसहरुमा पनि यो रोग देखा पर्ने गरेको छ । अन्य जिवाणु वा विषाणुका कारण पनि यो रोग लाग्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ ।
शापू एक दृष्टिनासक रोग हो । यो प्राय बर्षा याम सकिन लाग्दा भदौदेखि मंसिर महिनासम्म मानिसमा देखिने गरेको छ । यो रोगको लक्षण् देखिएको २४ देखि ४८ घण्टासम्म उपचार हुन नसके आँखाको दृष्टि गुम्ने खतरा अत्याधिक हुन्छ ।
एक्कासी एउटा आँखा रातो हुने, आँखामा चिप्रा नलाग्ने, उज्यालोमा हेर्न नसकिने, आँखाको दृष्टिमा तत्कालै कमी हुने, आँखा दुख्ने, उपचारमा ढिलो हुँदा कालो नानीमा सेतो धब्बा देखिनु शापू रोगका लक्षणहरु हुन् । यी लक्षण देखा पर्नेवित्तिकै अस्पताल वा नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नुपर्ने चिकित्सक बताउँछन् ।
सुर्खेत आँखा अस्पतालमा कार्यरत डा. आकांक्षा रानाका अनुसार यो रोग ५० बर्षअघि सन् १९७५ मा पत्ता लागेको हो । यो रोगको असर बढीजसो बालबालिकामा देखिने गरेको उनले बताईन् । नेपालमा यो रोगको गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशमा हालसम्म देखिएको उनले जानकारी दिईन् ।
ॅकेस अस्पतालसम्म नआएर हो वा अन्य कुनै कारणले हो कर्णालीमा भने तत्काल प्रभाव देखिएको छैन,’ डा. रानाले भनिन्, तर यसको जोखिम भने सबै मध्यपहाडी क्षेत्रमा हुन्छ, त्यसैले समयमै रोकथामको उपाय अपनाउनुपर्छ ।’
उनका अनुसार यो रोगको प्रभावलाई अध्ययन गर्दा एक बर्षको फरकमा देखिने गरेको छ । यो रोगको प्रमुख कारकका रुपमा रहेको सेतो पुतली रातिको समयमा बढी सक्रिय हुने हुँदा झुल लगाएर, बत्ति निभाएर सुत्नुपर्ने उनी बताउँछिन् । सन् २००३ को प्रतिवेदनअनुसार यो रोग लागेका मानिसको उपचार पद्धतिमा अपरेशन बढी प्रभावकारी भएको
देखिन्छ ।

प्रतिवेदनअनुसार अपरेशन विधिबाट ५० प्रतिशत बिरामी निको भएको उनले बताईन् । सन् २०१० को अर्को प्रतिवेदनअनुसार औषधि विधिबाट ३३.३ प्रतिशत शापू रोगका बिरामीको उपचार सफल भएको डा. रानाले जानकारी दिईन् ।
शापूको रोकथामका लागि सेतो पुतलीको संशगबाट टाढा रहने, धेरै उज्यालो र सेतो बत्ती नबाल्ने, रातिमा झ्यालढोका बन्द गरेर सुत्ने, सम्भव भएसम्म झ्याल तथा ढोकामा जाली लगाउने, सुत्ने कोठामा बत्ती निभाएर वा मधुरो बत्ती बालेर सुत्ने
गर्नुपर्छ ।
समयमै उपचार पाए निको हुने यो रोगले उपचारमा ढिलाई भए आँखाको दृष्टि गुम्ने वा आँखा सुकेर जाने सम्भावना बढी हुन्छ । यस्तो रोगको शंका लागेमा आफूखुशी औषधि वा जडीबुटीको प्रयोग नगर्न चिकित्सकहरुले सुझाव दिएका छन् ।