तिर्थराज न्यौपाने । एकै संवेदनशील राष्ट्रिय विषयमा फरक–फरक प्रेस विज्ञप्ति सार्वजनिक भएपछि नेपाली कांग्रेस भित्र देखिएको अन्योल बीच प्रदेश निर्वाचन क्षेत्र ‘क’ जुम्लाका सचिव तिर्थ राज न्यौपानेले सशक्त र स्पष्ट धारणा सार्वजनिक गरेका छन । उनले सामाजिक सञ्जाल फेसबुक मार्फत प्रतिक्रिया दिँदै पार्टीको असंगत सन्देश प्रति गम्भीर आपत्ति जनाएका छन ।
न्यौपानेले एउटै विषयमा दुई फरक विज्ञप्ति आउनुलाई “गम्भीर मात्र होइन, गैरजिम्मेवार कार्य” भन्दै यस्तो कदमले पार्टीका कार्यकर्ता र आम नागरिकमा अन्योल सिर्जना गरेको बताएका छन । उनका अनुसार यस्तो अवस्था दीर्घकालीन रूपमा पार्टीको विश्वसनीयता मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक अभ्यासमै नकारात्मक असर पार्ने खतरा हुन्छ ।
उनले स्पष्ट शब्दमा भनेका छन , “नेपाली कांग्रेस कमजोर हुनु, अनिर्णीत हुनु भनेको लोकतन्त्र कमजोर हुनु हो ।” नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा ऐतिहासिक भूमिका खेलेको दलले यस्ता संवेदनशील विषयमा अस्पष्ट सन्देश दिनु स्वयं लोकतान्त्रिक मूल्य र संस्था माथिको विश्वास कमजोर बनाउने कारक बन्न सक्ने उनको तर्क छ ।
न्यौपानेले भदौ २३ र २४ मा भएको ‘जेन्जी आन्दोलनका घटनाक्रम प्रति पनि गम्भीर ध्यानाकर्षण गराएका छन । ती घटनामा नवजवान विद्यार्थीको हत्या, राष्ट्रिय सम्पदामा क्षति, तथा व्यवसायिक प्रतिष्ठान र राजनीतिक दलका कार्यालयहरूमा आगजनी जस्ता हिंसात्मक गतिविधि भएको उल्लेख गर्दै उनले यस्ता घटनाको निष्पक्ष छानबिन अनिवार्य रहेको बताएका छन् ।
“दोषी जोसुकै होस्, जुनसुकै दल, पद वा समूह सँग सम्बन्धित किन नहोस्, सत्य तथ्यका आधारमा छानबिन गरी नेपालको प्रचलित कानुन बमोजिम कडा भन्दा कडा कारबाही हुनुपर्छ ” भन्दै उनले जोड दिएका छन । उनका अनुसार विधिको शासन कायम राख्न भावनात्मक वा राजनीतिक दबाब भन्दा माथि उठेर निष्पक्ष न्याय सुनिश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ ।
त्यससँगै उनले पार्टी नेतृत्वलाई एकता, स्पष्टता र विधि विधानअनुसार निर्णय प्रक्रियालाई मजबुत बनाउन आग्रह गरेका छन् । “व्यक्तिगत धारणा होइन, संस्थागत निर्णय नै पार्टीको आधिकारिक आवाज हुनुपर्छ,” उनले भनेका छन्। यस्तो विषम परिस्थितिमा नेतृत्वले जिम्मेवारी पूर्वक एकीकृत धारणा ल्याउन नसके कार्यकर्ता तहमा निराशा र विभाजन बढ्ने चेतावनी उनले दिएका छन् ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, प्रमुख लोकतान्त्रिक दलभित्र देखिने कमजोरीले केवल पार्टीलाई मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई असर पार्छ। स्पष्ट नीति, सुसंगत सन्देश र विधिसम्मत निर्णय प्रक्रियाबिना लोकतन्त्रको आधार कमजोर हुने उनीहरूको बुझाइ छ।
हाल, पार्टीभित्र यस विषयमा छलफल तीव्र बन्दै गएको बताइन्छ। कार्यकर्ता तहबाट न्यौपानेको अभिव्यक्तिलाई समर्थन गर्दै नेतृत्वले छिटो स्पष्ट, एकीकृत र जिम्मेवार धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग बढ्दै गएको छ ।
एकातिर भदौ २३/२४ का हिंसात्मक घटनामा निष्पक्ष छानबिन र कानुनी कारबाहीको आवश्यकता छ भने अर्कोतर्फ पार्टीभित्र स्पष्टता र एकताको अभाव हटाउनु नेपाली कांग्रेस का लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। किनकि न्यौपानेकै शब्दमा, “पार्टी बलियो भए मात्रै लोकतन्त्र बलियो हुन्छ ।”
देशको प्रमुख लोकतान्त्रिक शक्ति नेपाली कांग्रेस भित्र देखिएको असमञ्जस र असंगत सन्देशले केवल पार्टीभित्रको संकट मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक अभ्यासमाथि प्रश्न उठाएको छ। यही सन्दर्भमा जुम्ला प्रदेश निर्वाचन क्षेत्र ‘क’ का सचिव तिर्थ राज न्यौपानेले सार्वजनिक गरेको धारणा अहिले बहसको केन्द्र बनेको हाे ।
असंगत सन्देश र संस्थागत कमजोरी
एउटै संवेदनशील राष्ट्रिय विषयमा फरक–फरक प्रेस विज्ञप्ति सार्वजनिक हुनु कुनै सामान्य घटना होइन। यो केवल सञ्चार समन्वयको कमजोरी नभई निर्णय प्रक्रियामा रहेको अस्पष्टता र नेतृत्व तहमा देखिएको असमञ्जसको प्रतिफल हो। न्यौपानेले यसलाई “गम्भीर मात्र होइन, गैरजिम्मेवार कार्य” भनेका छन्। उनको भनाइमा यस्तो अभ्यासले कार्यकर्तामात्र होइन, आम नागरिकमा पनि भ्रम र अविश्वास सिर्जना गर्छ।
राजनीतिक दलको विश्वसनीयता उसको सुसंगत धारणा र संस्थागत निर्णय प्रक्रियामा निर्भर हुन्छ। जब एउटै विषयमा दुई धारणा आउँछन्, त्यो पार्टीको आधिकारिक आवाज कुन हो भन्ने प्रश्न उठ्छ। यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक मूल्य—जसको जग स्पष्टता, उत्तरदायित्व र पारदर्शितामा टेकेको हुन्छ—स्वाभाविक रूपमा कमजोर हुन थाल्छ।
न्यौपानेको प्रमुख तर्क स्पष्ट छ । “नेपाली कांग्रेस कमजोर हुनु भनेको लोकतन्त्र कमजोर हुनु हो।” इतिहासले पनि यो पुष्टि गर्छ। नेपाली कांग्रेस ले नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना र पुनर्स्थापनामा अग्रणी भूमिका खेलेको छ । चाहे त्यो 1951 Revolution Nepal होस् वा People’s Movement 1990 Nepal र People’s Movement 2006 Nepal.
त्यसैले, यस्तो ऐतिहासिक जिम्मेवारी बोकेको दल कमजोर हुँदा यसको प्रभाव केवल संगठनभित्र सीमित रहँदैन; यसले लोकतान्त्रिक संरचना, संस्थागत सन्तुलन र राजनीतिक स्थायित्वमा समेत असर पार्छ।
हिंसात्मक घटनाप्रति चिन्ता र विधिको शासन
भदौ २३ र २४ मा भएका ‘जेन्जी आन्दोलन’ का घटनाक्रमप्रति पनि न्यौपानेले गम्भीर ध्यानाकर्षण गराएका छन्। ती घटनामा विद्यार्थीको ज्यान गुम्नु, सार्वजनिक तथा निजी सम्पत्तिमा क्षति पुग्नु र विभिन्न राजनीतिक दलका कार्यालयमा आगजनी हुनु अत्यन्तै चिन्ताजनक पक्ष हुन्।
न्यौपानेले स्पष्ट शब्दमा भनेका छन्—दोषी जोसुकै भए पनि, जुनसुकै राजनीतिक पहुँच वा समूहसँग सम्बन्धित भए पनि, निष्पक्ष छानबिन गरेर प्रचलित कानुनअनुसार कडा कारबाही हुनुपर्छ। विधिको शासन (Rule of Law) लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो, र यसलाई राजनीतिक दबाब वा भावनात्मक आवेगभन्दा माथि राख्नुपर्ने उनको जोड छ।
नेतृत्वको परीक्षा: एकता, स्पष्टता र जिम्मेवारी
अहिलेको परिस्थितिमा नेपाली कांग्रेस का लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती आन्तरिक एकता र स्पष्ट धारणा निर्माण गर्नु हो। न्यौपानेले “व्यक्तिगत धारणा होइन, संस्थागत निर्णय नै पार्टीको आधिकारिक आवाज हुनुपर्छ” भन्ने कुरा जोड दिएका छन्।
व्यापक राजनीतिक सन्दर्भ
नेपालको वर्तमान राजनीति संक्रमणकालीन जटिलताबाट पूर्ण रूपमा बाहिर ननिस्केको अवस्थामा छ। संघीयता कार्यान्वयन, सुशासन, युवा असन्तोष, र आर्थिक चुनौतीजस्ता मुद्दाहरूले राजनीतिक दलहरूलाई अझ जिम्मेवार बन्न दबाब दिइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा प्रमुख दलभित्रको अस्थिरता वा अस्पष्टता लोकतन्त्रका लागि थप चुनौती बन्न सक्छ।
त्यसैले पार्टीभित्रको एकता, स्पष्टता र उत्तरदायित्व केवल संगठनका लागि मात्र होइन, लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि पनि अनिवार्य छन्। तिर्थराज न्यौपानेका शब्दमा, “पार्टी बलियो भए मात्रै लोकतन्त्र बलियो हुन्छ।”
किनकी अहिलेको आवश्यकता आलोचना मात्र होइन, सुधार हो, भने संस्थागत निर्णय प्रणालीलाई मजबुत बनाउने, एकीकृत धारणा निर्माण गर्ने, र विधिको शासनलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिने। यही मार्गले मात्र लोकतन्त्रलाई सुदृढ र दीगो बनाउन सक्छ।
लेखक नेपाली कांग्रेस जुम्लाका पार्टी सचिव हुन्।