सुर्खेतमा डेङ्गीका सबैभन्दा बढी संक्रमित, रेडजोनमा वीरेन्द्रनगर

लामखुट्टेको टोकाइबाट डेङ्गीका बिरामी संख्या कर्णाली प्रदेशभर सबैभन्दा धेरै वीरेन्द्रनगरमा छन् । प्रदेशभर ३४० जनामा डेङ्गी पुष्टी हुँदा सुर्खेतमा मात्र २४८ जना बिरामी देखिएका छन् । स्वास्थ्य सेवा निर्देशनालयको तथ्याङ्कअनुसार सुर्खेतका बिरामीमध्ये पनि वीरेन्द्रनगरमा सबैभन्दा धेरै रहेका छन् । प्रदेश अस्पताल र जिल्लास्थित सरकारी कार्यालयमा उपचारका लागि आउने बिरामीहरुमा पुष्टी भएको डेङ्गीका आधारमा निर्देशनालयले तथ्याङ्क तयार पारेको हो ।
निर्देशनालयमा भएको तथ्याङ्कअनुसार यो बर्ष प्रदेशका हुम्ला र डोल्पाबाहेक आठ वटा जिल्लामा डेङ्गीका बिरामी भेटिएका छन् । मुगुमा १, जुम्लामा ४, कालिकोटमा ८, दैलेखमा ५८, जाजरकोटमा ४, रुकुम पश्चिममा ७, सल्यानमा १० जनामा डेङ्गी सक्रमण पुष्टि भएको निर्देशनालयले जनाएको छ । यो तथ्याङ्क डेङ्गी पुष्टि भई सरकारी उपचार गराएकाहरुको मात्र हो । निजी स्वास्थ्य संस्थामा उपचार गराएका र डेङ्गी संक्रमण पुष्टि भएकाहरुको तथ्याङ्क भने निर्देशनालयसँग् छैन । तथ्यांक निर्देशनालयसँग छैन ।
तथ्याङ्कलाई आधार मान्ने हो भने डेङ्गी संक्रमण धेरै हुने सुर्खेत पछिको जिल्ला दैलेखको हो । यद्यपि लामखुट्टेको प्रभाव र डेङ्गीको संक्रमणका आधारमा वीरेन्द्रनगर ‘रेड जोन’ मा देखिएको छ । वीरेन्द्रनगर प्रदेश राजधानी भएकाले धेरै मानिसको बसोवास स्थलका रुपमा रहेको छ । डेङ्गी संक्रमण गराउने लामखुट्टे बस्नका लागि उपयुक्त स्थान पनि वीरेन्द्रनगरमै बढी हुने गरेको छ । यो लामखुट्टे विशेषगरि सफा पानी वा त्यस्तै ठाउँमा बढी हुर्किने गर्छ ।
डेङ्गी सार्ने जातको लामखुट्टे बस्ने स्थानको बृद्धि हुँदै जाँदा विशेष गरी वीरेन्द्रनगर यसको रेडजोनमा पर्ने गरेको निर्देशनालयका फोकल पर्सन श्याम आचार्य बताउँछन् । डेङ्गी संक्रमण गराउने लामखुट्टेको जोखिम कर्णालीका १० वटै जिल्लामा रहेपनि दुई जिल्लामा संकक्रमण पुष्टी नभएको उनले बताए । ‘हरेक वर्ष साउन महिनाबाट डेंङ्गी संक्रमण क्रमशः वृद्धि हुँदै जाने भएकाले सुरुवाती चरणमै व्यापक प्रचारप्रसार र समुदाय परिचालनमार्फत यसको नियन्त्रणका लगि काम गरिन्छ, तैपनि जोखिम कायमै छ,’ उनले भने, ‘डेङ्गी नियन्त्रणको मुल आधार लामखुट्टेको प्रजनन्स्थल खोजेर नष्ट गर्नु हो, त्यो पूर्णरुपमा सम्भव पनि छैन ।’
स्वास्थ्य सेवा निर्देशनालयका अनुसार यो बर्ष मात्र डेङ्गी संक्रमणबाट दुई जनाको मृत्यु भएको छ । डेङ्गी एडिस एजिप्टाई जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने एक प्रकारको कीटजन्य रोग हो । विशेषगरि तराईका जिल्लामा बढी देखिने डेङ्गीको संक्रमण पछिल्लो समय चिसो मौसम हुने पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा पनि देखिएको छ । जलवायु परिवर्तन, मानिसहरुको आवागमन, अव्यवस्थित सहरीकरण लगायतका कारण लामखुट्टेलाई सहजै बाँच्ने वातावरण बन्दै गएपछि चिसो मौसम हुने ठाउँमा पनि डेङ्गी संक्रमण देखिएको छ ।
डेङ्गी सार्ने लामखुट्टेको वयस्क नहुँदासम्मको करिब ८० प्रतिशत जिवनचक्र (अण्डा, लार्भा र प्यूपा अवस्था) पानी भित्र वा पानीको सतहमा हुने गर्छ । यसको मुल स्रोतलाई निर्मुल नगरी उडिरहेका वयस्क लामखुट्टेलाई मात्र लक्षित गरेर डेङ्गी संक्रमण नियन्त्रण गर्न नसकिने निर्देशनालयका फोकल पर्सन आचार्य बताउँछन् । साउनदेखि कात्तिक महिनासम्म यो प्रजातिको लामखुट्टेको प्रजननको जोखिम बढी हुने भएकाले यी महिनाहरुमा थप सचेत भई कम्तीमा हप्ताको एकपटक समुुदायस्तरमा लामखुट्टेका प्रजनन् स्थल खोजेर नष्ट गर्ने अभियानलाई निरन्तरता दिईएको उनले बताए ।
‘भदौ र असोजमा पानी जम्ने, गर्मी र आद्रता उच्च हुने कारण संक्रमणको दर सबैभन्दा बढी हुन्छ, कात्तिकतिर मौसम चिसिदै जाँदा जोखिम घट्दै जान्छ,’ आचार्य भन्छन्, ‘यसको उपचार पद्धति हुँदैन, संक्रमण हुनबाट बच्नु र संक्रमणपछि खानपान तथा हिँड्डुलमा ध्यान दिनु उपयुक्त विकल्प हो ।’
स्वास्थ्यकर्मीका अनुसार डेङ्गी सामान्य वा गम्भीर दुवै किसिमको हुन सक्छ । यसको लक्षण पनि फरक–फरक देखिन्छन् । सामान्य डेङ्गी हुँदा खासगरी बालबालिका र किशोरकिशोरीहरुमा कुनै लक्षण देखिँदैन । डेङ्गीको संक्रमण भएको ४ देखि ७ दिनभित्रमा हल्का लक्षणहरु देखिन थाल्छन् । यो अवस्थामा उच्च ज्वरोका साथै टाउको दुख्ने, मांसपेशी, हड्डी र जोर्नीहरुमा दुखाइ, बान्ता हुने, वाकवाकी लाग्ने, आँखा दुख्ने, छालामा दाग देखिने जस्ता लक्षण देखा पर्छन् ।
गम्भीर खालको संक्रमण हुँदा हेमोरेजिक ज्वरो वा डिएफएच (डेङ्ग हेमोरेजिक ज्वरो) को विकास हुने जोखिम बढ्छ । यस्तो अवस्थामा रक्तनलीमा क्षति पुग्छ र रगतमा प्लेटलेटको मात्रा कम हुन थाल्छ । यस्तो अवस्थामा बढी पेट दुख्ने, लगातार बान्ता हुने, वा नाकबाट रगत बग्ने, पिसाब, दिसा वा बान्तामा रगत देखिने, छालामुनि रगत बग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, थकान महसुश, चिडचिडापन वा बेचैनी हुने जस्ता लक्षणहरु देखिन्छन् ।