झण्डै नौ सय महिलाको ज्यान जोगाएको ‘महिला उत्थान’ कार्यक्रम

संघीय सरकारले २०७५ पुस ७ गते हुम्लाको चंखेली गाउँपालिकाकी सुत्केरीलाई उद्दार गरी सुविधायुक्त अस्पतालमा पु¥याएर ‘राष्ट्रपति महिला उत्थान’ कार्यक्रमको सुरुआत गरेको थियो । स्थानीय अस्पतालमा सुत्केरी हुन नसकेका, सुत्केरीपछि पनि जटिलता उत्पन्न भएका तर आफ्नै खर्चमा हवाई सेवा प्रयोग गरी सुविधायुक्त अस्पताल पुग्न नसक्ने वर्गका महिलाहरुका लागि सरकारले यो कार्यक्रमको अवधारणा अघि सारेको थियो । दुर्गम हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा ज्यान जोखिममा रहेका गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरुलाई हवाई उद्दार गरी मातृमृत्यु र बालमृत्यु दर घटाउने पनि यो कार्यक्रमको उद्देश्य थियो ।
पूर्वको ताप्लेजुङदेखि पश्चिमको दार्चुलासम्मका १९ वटा पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा पूर्ण र अन्य २९ जिल्लामा आंशिक रुपमा लागु गरिएको यो कार्यक्रमले सुरु भएयता देशभरका ८७५ जना गर्भवती तथा सुत्केरी र उनीहरुबाट जन्मिएका शिशुको ज्यान जोगाएको छ । अहिले यो कार्यक्रम देशका ४८ जिल्लामा लागु गरिएको छ । कर्णालीका ६ वटा जिल्लालाई यो कार्यक्रमले प्रत्यक्ष लाभान्वित बनाएको छ ।
आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ देखि सुभारम्भ भएको राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रमले दुर्गमका झण्डै ९ सय महिला तथा शिशुको ज्यान जोगाएको छ । ताप्लेजुङ, संखुवासभा, भोजपुर, खोटाङ, सोलुखुम्बु, ओखलढुंगा, मनाङ मुस्ताङ, रुकुमपूर्व, रुकुम पश्चिम, जाजरकोट, डोल्पा, कालिकोट, मुगु, हुम्ला, बझाङ, बाजुरा, अछाम र दार्चुलामा यो कार्यक्रम पूर्णरुपमा लागु भएको छ ।
महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ देखि हालसम्म यस कार्यक्रममार्फत कर्णालीका ६ सहित कार्यक्रम लागु भएका जिल्लाहरुबाट आठ सय ७५ गर्भवती र सुत्केरी आमाले निशुल्क हवाई सेवा प्राप्त गरेका छन् । चालु आर्थिक वर्ष २०८२÷०८३ को हालसम्म मात्र ३० जनाको उद्दार भइसकेको मन्त्रालयले जनाएको छ ।
दुर्गम हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा गर्भवती तथा सुत्केरी हुने अवस्थामा स्वास्थ्य समस्या सिर्जना भई ज्यानै जोखिममा परेका महिलाहरुलाई हवाई उद्दार गरी तोकिएको अस्पतालमा पु¥याएर विशेषज्ञसहितको निशुल्क सेवा प्रदान गर्दै आएको मन्त्रालयको महिला सशक्तीकरण महाशाखाअन्तर्गत राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रम समन्वय इकाई प्रमुख अञ्जु ढुङ्गानाले बताईने । उनका अनुसार हवाई उद्दार गरी सुविधासम्पन्न अस्पतालसम्म ल्याईएका गर्भवती र सुत्केरीलाई पोषण स्याहार तथा यातायात सहयोगवापत एकमुष्ट २० हजार रुपैयाँ पनि उपलब्ध गराउने गरिएको छ ।
‘हवाई उद्दार गरी सुविधा सम्पन्न अस्पतालसम्म ल्याईएकी गर्भवती तथा सुत्केरी महिलालाई प्रदान गरिने पोषण, स्याहार तथा यातायात सहयोग रकम बैंक खातामा जम्मा हुन्छ,’ ढुङ्गानाले भनिन्, ‘गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाको बैंक खातामा रकम जम्मा हुन नसक्ने अवस्थामा सम्बन्धित अस्पतालबाट नगद भुक्तानी हुन्छ ।’
प्रमुख महिला विकास अधिकृत ढुङ्गानाका अनुसार सुत्केरी अवस्थामा लगातार लामो समयसम्म सुत्केरी बेथा (१८ घण्टा भन्दा बढी) लागेर बच्चा जन्मन कठिनाइ भएको अवस्थामा हवाई उद्दार सेवा दिईन्छ । बच्चाको हात, खुट्टा वा शरीर पहिला निस्किएर बच्चा जन्मन कठिन भएमा, शिशु जन्मेको ३० मिनेटसम्म पनि सालनाल ननिस्केमा, गर्भमा नै बच्चाको मृत्यु भएको अवस्थामा पनि यो कार्यक्रममार्फत हेलिकप्टर सेवा उपलब्ध गराउने गरिएको छ । ‘गर्भावस्थामा महिलाको हात, खुट्टा र शरीर अधिक सुन्निएको अवस्थामा, प्रसुतिपछिको अवस्थामा अधिक रक्तश्राव भएमा निशुल्क हवाई उद्दार गरिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘सुत्केरी हुने क्रममा उच्च रक्तचाप जस्ता समस्या, पाठेघर फुटेको लक्षण देखिएका महिलाको पनि तत्काल उद्दार हुन्छ ।’
पाठेघरभन्दा बाहिर बच्चा बसेमा, बच्चा जन्मेको २४ घण्टाभित्र बच्चा अत्याधिक निसास्सिएर सास फेर्न गाह्रो भएमा र रक्तअल्पताबाट ग्रसित गर्भवती तथा सुत्केरीलाई निशुल्क हवाई उद्दार सेवा प्रदान गर्ने गरिएको उनले बताइन । यसै कार्यक्रममार्फत विशेष परिस्थिति अर्थात बाढी, पहिरो, भूकम्प, हावाहुरी, हुण्डरी, महामारी, विपदका सडक सञ्जाल अवरुद्ध भएको अवस्थामा पनि गर्भवती, सुत्केरी र बच्चालाई हेलिकप्टरबाट उद्दार गर्ने गरिएको छ ।
राष्ट्रपति महिला उत्थान कार्यक्रमअन्तर्गत सेवा लिन गर्भवती तथा सुत्केरी अवस्थामा जटिल समस्या देखिएको खण्डमा सम्बन्धित जिल्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारीको सिफारिससहित मन्त्रालयलाई जानकारी गराउनुपर्ने व्यवस्था छ । जसमा सम्बन्धित महिलाको नागरिकताको प्रतिलिपि, स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाको सिफारिसपत्रका साथै स्थानीय तहको सिफारिसपत्र पनि समावेश गर्नुपर्ने हुन्छ । प्रक्रिया पु¥याएर आएपछि कार्यविधिले तोकेबमोजिम दुर्गम क्षेत्रका ज्यान जोखिममा परेका गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरुलाई हवाई उद्दार गरी तोकिएका पायक पर्ने अस्पतालमा पु¥याउने गरिएको ढुंगानाले बताईन् ।
हवाई उद्दार गरिएका गर्भवती र सुत्केरी महिलाहरुको कोशी अञ्चल अस्पताल मोरङ, सगरमाथा अञ्चल अस्पताल सप्तरी, जनकपुर अञ्चल अस्पताल जनकपुर नारायणी, उप–क्षेत्रीय अस्पताल पर्सा विरगन्ज, परोपकार प्रसुति तथा स्त्रीरोग अस्पताल थापाथली, भरतपुर अस्पताल चितवनमा उपचार हुने गरेको छ । गण्डकी प्रदेश अस्पताल पोखरा, लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल, राप्ती उप–क्षेत्रीय अस्पताल दाङ, भेरी अञ्चल अस्पताल नेपालगञ्ज, कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान जुम्ला, कर्णाली प्रदेश अस्पताल सुर्खेत र सेती प्रादेशिक अस्पताल धनगढीमा यो कार्यक्रममार्फत हवाई उद्दार गरिएका महिला एवम् शिशुको उपचार हुँदै आएको छ ।