कर्णालीमा कस्तो छ मानसिक स्वास्थ्य अवस्था?

आत्महत्याको कारणमध्येको एक, कर्णालीमा प्रतिलाखमा ४ प्रतिशत आत्महत्या

नेपालमा २०७२÷०७३ यताको आत्महत्याको अवस्था डरलाग्दो देखिन्छ । स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित निकायको तथ्याङ्ककलाई आधार मान्ने हो भने आर्थिक बर्ष ०७२÷ ७३ देखि ०८१÷८२ सम्म नेपालमा ६२ हजार ३९६ जनाले आत्महत्या गरेको देखिन्छ । आर्थिक बर्ष ०८०÷८१ मा सबैभन्दा धेरै ७ हजार २२३ जनाले आत्महत्या गरेका छन् । आर्थिक बर्ष ०८१÷८२ मा मात्र ७ हजार ५५ जनाले आत्महत्या गरेको तथ्याङ्क छ । यी १० आर्थिक बर्षको आत्महत्याको तथ्याङ्क हेर्दा यसको दर बढ्दो क्रममा देखिएको छ ।
नेपालमा देखिएको आत्महत्याको डरलाग्दो तथ्याङ्कले मानसिक स्वास्थ्यको समस्या पनि डरलाग्दो अवस्थामा देखाउँछ । किन भने मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई व्यक्तिको आत्महत्याको प्रमुख कारणमध्येमा मानिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको प्रतिवेदनले ‘१५–२९ बर्षका युवाहरुमा मृत्युको दोस्रो कारण आत्महत्या हो र यसको कारणमध्येको एक मानसिक स्वास्थ्य समस्या पनि हो’ भनेको छ । यही प्रतिवेदनले १५–१९ बर्ष उमेर समूहका युवाहरुको मृत्युको चौथो कारण ‘आत्महत्या’ हो भनेको छ ।
आत्महत्या र मानसिक स्वास्थ्यलाई सँगसँगै राखेर कर्णालीको अवस्था हेरौं । विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिनवसको अवसरमा शुक्रबार आयोजित एक कार्यक्रममा मनोचिकित्सक डा. सुशिल समदर्शीले गरेको एउटा प्रस्तुतिअनुसार कर्णालीमा प्रति एक लाखमध्ये ४ प्रतिशत औसत आत्महत्या दर देखिन्छ । यो दर अन्य प्रदेशको तुलनामा भने न्युन हो । यो दर सबैभन्दा धेरै कोशी प्रदेशमा २१ प्रतिशत देखिएको छ । उनका अनुसार राष्ट्रिय औसतका आधारमा हेर्दा कर्णालीमा ७.२ प्रतिशत वयस्कमा आत्महत्या सम्बन्धी बिचार आउने गरेको देखिन्छ ।
राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण, २०२० अनुसार कर्णालीमाका १३–१७ बर्ष उमेर समूहका किशोरकिशोरीमध्ये ४.९ प्रतिशतमा कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक विकास (मेन्टल डिसअर्डर) देखिएको डा. समदर्शीले बताए । यो उमेर समूहका किशोरकिशोरीलाई नसा तथा तनावसम्बन्धि विकार (डिसअर्डर) बढी देखिएको सर्वेक्षणले देखाएको छ । कर्णालीका ४०–४९ बर्ष उमेर समूहका व्यक्तिमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या बढी भएको पाईएको छ ।
राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण, २०२० अनुसार कर्णालीमा १८ बर्षमाथिका वयस्कमा हुने मानसिक समस्यामध्ये ११.७ प्रतिशत व्यक्तिमा कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक रोगसँग सम्बन्धित आजीवन प्रचलन देखिएको छ । कर्णाली प्रदेशमा वयस्क जनसंख्याको झण्डै १२ प्रतिशत ले आफ्नो जीवनमा कुनै न कुनै मानसिक रोगको अनुभाव गरेको यही सर्वेक्षणले देखाएको छ । यस्तो समस्याबाट पीडित ती व्यक्तिहरुमा डिप्रेसन, तनाव र माधक पदार्थ सेवनसम्बन्धी प्रमुख समस्या देखिएको छ ।
कर्णाली प्रदेशको पछिल्लो दुई आर्थिक बर्षको तथ्याङ्क हेर्दा मानसिक स्वास्थ्य समस्या भोगेकामध्ये धेरैमा ‘एन्जाइटी’को समस्या देखिएको छ । आर्थिक बर्ष २०८१÷०८२ को तथ्याङ्कअनुसार मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा भोगेका कर्णाली प्रदेशका ७ हजार ४२१ जनामा एन्जाइटीको समस्या देखिएको छ । यस्तै २ हजार ७७९ जनामा डिप्रेसन, १२० जनामा आत्महत्याको प्रयास, ९७४ जनामा मिर्गी, ६६० जनामा मनोविकृति, ३६४ जनामा भावनात्मक तथा व्यावहारिक डिसअर्डरको समस्या देखिएको डा. समदर्शीले बताए ।
नेपालको सन्दर्भमा मानसिक स्वास्थ्यको विद्यमान अवस्था हेर्दा १५–४९ बर्ष उमेर समूहका महिलाहरुको मृत्युको पहिलो कारण आत्महत्या रहेको छ । राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण, २०२० अनुसार नेपालमा १० प्रतिशत वयस्कहरुले आफ्नो जीवनकालको कुनै न कुनै समयमा र ४.३ प्रतिशत वयस्कमा हालको अवस्थामा पनि मानसिक समस्या रहेको पाईएको छ । मानसिक समस्याकै कारण २.३ प्रतिशत वयस्क र ०.६ प्रतिशत किशोरकिशोरीमा उदासिनताको समस्या रहेको छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा रहेका ६.५ प्रतिशत वयस्क र ३.९ प्रतिशत किशोरकिशोरीमा हालको अवस्थामा आत्महत्याको सोच देखिएको छ । नेपालमा १.१ प्रतिशत वयस्क र ०.७ प्रतिशत किशोरकिशोरीले आफ्नो जीवनकालमा आत्महत्याको प्रयास गरेको देखिन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रतिवेदनअनुसार विश्वमा कुल नसर्ने रोगहरुको भारमध्ये १८ प्रतिशत भार मानसिक रोगको छ । यस्तै अपाङ्गता गराउने प्रमुख १० वटा कारणमध्येमा ५ वटा कारण मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो । विश्वभरमा लगभग २० प्रतिशत बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा भावनात्मक, व्यवहारिक र अन्य खालको मानसिक स्वास्थ्य समस्या रहेको प्रतिवेदनले देखाउँछ । विश्वमा ८ जनामध्ये एक जनालाई मानसिक स्वास्थ्य समस्या हुने गरेको छ भने१४ प्रतिशत मानसिक स्वास्थ्य समस्या १० देखि १९ बर्ष उमेरमा देखा पर्छ ।
उक्त प्रतिवेदनअनुसार ५८ प्रतिशत आत्महत्या ५० बर्ष उमेरभन्दा पहिला नै भएको हुन्छ । जटिल प्रकारका मानसिक स्वास्थ्य समस्या हुँदा पनि उपचार नपाएका व्यक्तिहरुको मृत्यु सरदर आयुभन्दा १०–२० बर्ष अगाडि नै हुने सम्भावना हुन्छ । १५–२९ बर्षका युवाहरुमा मृत्युको दोस्रो कारण आत्महत्या हो, यसको एक कारण मानसिक स्वास्थ्य समस्या पनि हो । १५–१९ बर्ष उमेर समूहका युवाहरुको मृत्युको चौथो कारण आत्महत्या रहेको छ । यसमा ५२.४ प्रतिशत महिला र ४७.६ प्रतिशत पुरुष रहेका छन् । अधिकांश मानसिक समस्याहरुको सुरुआत जीवनको २४ बर्षभन्दा कम उमेरमा देखिने गरेको प्रतिवेदनले भनेको छ । खासगरि मुटुरोग, दम वा मधुमेह भएका बिरामीलाई मानसिक स्वास्थ्य समस्याको सम्भावना ३ गुणसम्म बढी हुने अध्ययनले देखाएको छ ।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यका चुनौती
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको उपचार, परामर्श तथा रोकथाममा थुप्रै चुनौती रहेको देखिन्छ । मनोचिकित्सक डा. समदर्शीका अनुसार मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन तथा बजेट विनियोजन न्युन भएकाले लक्षित वर्ग, जोखिममा रहेका समूहका व्यक्ति तथा समुदायलाई पूर्णरुपमा समेट्न सकिएको छैन । मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा रहेको व्यक्ति तथा परिवारका सदस्यप्रति सामाजिक लाञ्छना, अवहेलना, विभेद लगायतका अवस्था रोक्ने खालको कार्यक्रम बनाएर कार्यान्वयन ल्याउन नसकिनु चुनौती रहेको उनले बताए ।
मानसिक स्वास्थ्यका क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभावलाई पूर्ति गरी समुदायस्तरमा सेवाको पहुँच स्थापना गर्न नसकिएको उनले बताए । हाल नेपालमा १ हजार ५८८ जना मात्र मानसिक स्वास्थ्यका क्षेत्रमा काम गर्ने जनशक्ति रहेको छ । जसमा २४० जना मनोचिकित्सक, ३८ जना चिकित्सक मनोविद, ९० जना साइक्याट्रिक, २२० जना मनोविद र १ हजार जना तालिमप्राप्त मनोपरामर्शकर्ता कार्यरत छन् । यसबाहेक केही संख्यामा तालिमप्राप्त मनोसामाजिक कार्यकर्ता रहेका छन् ।
व्याप्त अन्धविश्वास, भ्रम, गलत धारणाको अन्त्य गर्न नसक्नु, पुनस्र्थापनाका लागि कार्यक्रमको संस्थागत विस्तार गर्न नसक्नु पनि मानसिक स्वास्थ्यका क्षेत्रमा चुनौती रहेको छ । बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा हुन सक्ने भावनात्मक, व्यावहारिक र सिकाइजन्य समस्यालाई समयमै पहिचान गरी सम्बोधन गर्न नसक्नु यस क्षेत्रको अर्को चुनौती रहेको छ ।