काठमाडौं । स्थापना भएको ६७ वर्ष बितिसक्दा पनि त्रिभुवन विश्वविद्यालयले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अपेक्षित पहिचान बनाउन सकेको छैन ।
नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ठूलो विश्वविद्यालयका रूपमा परिचित त्रिवि पछिल्लो विश्व विश्वविद्यालय वरीयतामा कमजोर देखिएको छ । यसले विश्वविद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर, व्यवस्थापन, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा सुधार आवश्यक रहेको संकेत गरेको छ । विश्वका विश्वविद्यालयको मूल्याङ्कन गर्ने टाइम्स हायर एजुकेसनले ३० सेप्टेम्बर २०२६ मा सार्वजनिक गरेको विश्व वरीयतामा त्रिवि १,८०१ देखि २,००० सम्मको समूहमा परेको उल्लेख छ । विश्वविद्यालयको इतिहास, विद्यार्थी सङ्ख्या र देशको उच्च शिक्षामा यसको योगदानलाई हेर्दा यो उपलब्धि सन्तोषजनक मान्न सकिँदैन ।
बेलायतका अक्सफोर्ड र क्याम्ब्रिज तथा अमेरिकाको हार्वर्डजस्ता विश्वविद्यालयले लामो इतिहाससँगै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा कायम गरेका छन् । त्रिविको उमेर ती संस्थाको तुलनामा कम भए पनि स्थापनाको साढे छ दशकभन्दा बढी अवधिमा यसले आफ्नो शैक्षिक क्षमता र अनुसन्धानको प्रभावलाई अझ बलियो बनाउनुपर्ने थियो । तर, पछिल्लो मूल्याङ्कनले अपेक्षित प्रगति हुन नसकेको देखाएको छ ।
विद्यार्थी धेरै, व्यवस्थापन कमजोर
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा चार लाखभन्दा बढी विद्यार्थी आबद्ध रहेको बताइन्छ । विद्यार्थी सङ्ख्याका आधारमा यो नेपालको उच्च शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो संस्था हो । तर, ठूलो विद्यार्थी सङ्ख्यालाई शैक्षिक उपलब्धि, अनुसन्धान र रोजगारी सिर्जनामा रूपान्तरण गर्न विश्वविद्यालय सफल हुन सकेको छैन । विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरू विद्यार्थीको सङ्ख्याभन्दा शिक्षणको गुणस्तर, अनुसन्धानको प्रभाव, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र नवप्रवर्तनका आधारमा स्थापित भएका छन् । त्रिविले पनि विद्यार्थीको चाप व्यवस्थापन गर्ने मात्रै नभई गुणस्तरीय शिक्षा र अनुसन्धानलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ ।
नेपालको उच्च शिक्षाको ठूलो हिस्सा एउटै विश्वविद्यालयमा केन्द्रित हुँदा व्यवस्थापनमा थप चुनौती उत्पन्न भएको छ । त्यसैले देशभर आवश्यकताअनुसार विश्वविद्यालय विस्तार गर्ने, प्रदेशस्तरका संस्थालाई सबल बनाउने र त्रिविका आङ्गिक क्याम्पसलाई पनि सक्षम शैक्षिक संस्थाका रूपमा विकास गर्ने नीति आवश्यक छ ।
अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा सुधारको खाँचो
विश्वविद्यालयको मुख्य जिम्मेवारी कक्षाकोठामा विद्यार्थीलाई पढाउनुमा मात्रै सीमित हुँदैन । नयाँ ज्ञानको विकास, अनुसन्धान, प्रविधिको प्रयोग र समाजका समस्याको समाधानमा समेत विश्वविद्यालयले योगदान दिनुपर्छ । उल्लिखित वरीयताअनुसार त्रिविको शिक्षण वातावरण, अनुसन्धानका लागि उपलब्ध वातावरण, अन्तर्राष्ट्रिय प्राध्यापकको सहभागिता र नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा कमजोरी देखिएको छ । विशेषगरी अनुसन्धानका लागि आवश्यक स्रोत, सुविधा र प्रोत्साहनको विस्तार गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
विश्वविद्यालयमा अध्ययन र अनुसन्धानबाट प्राप्त ज्ञानलाई उद्योग, व्यवसाय तथा उत्पादनसँग जोड्न नसक्दा त्यसको व्यावहारिक लाभ पनि सीमित हुन्छ । नयाँ प्रविधि विकास, अनुसन्धानमा आधारित उद्यम स्थापना तथा बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण र व्यावसायिक उपयोगमा त्रिविले थप ध्यान दिन आवश्यक छ । चिकित्साशास्त्र र इन्जिनियरिङलगायतका क्षेत्रमा त्रिविले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्दै आएको छ । यी उपलब्धिलाई अन्य शैक्षिक तथा अनुसन्धानका क्षेत्रमा समेत विस्तार गर्न सके विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढ्न सक्छ ।
एउटै विश्वविद्यालयमा उच्च शिक्षाको भार राख्नु उचित हुँदैन
नेपालको उच्च शिक्षाको ठूलो जिम्मेवारी त्रिविमाथि केन्द्रित हुनु यसको विकासमा बाधक बनेको विश्लेषण गर्न सकिन्छ । उच्च शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्न विभिन्न प्रदेश र क्षेत्रमा विषयगत आवश्यकताअनुसार विश्वविद्यालय स्थापना तथा सञ्चालन गर्नुपर्छ । सामान्य शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने संस्थासँगै प्राविधिक, वैज्ञानिक र सीपमा आधारित शिक्षालाई प्राथमिकता दिने विश्वविद्यालयको विकास पनि आवश्यक छ । यसले देशको श्रमबजारमा आवश्यक दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न मद्दत पु¥याउँछ । विश्वविद्यालयबीच जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्दा त्रिविले अनुसन्धान, उच्चस्तरीय प्राज्ञिक कार्यक्रम र विशिष्टीकृत शिक्षामा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छ । त्यसका लागि सरकारले नीतिगत स्पष्टता, पर्याप्त पूर्वाधार र प्रभावकारी नियमनको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
राजनीतिक हस्तक्षेपभन्दा माथि उठ्नुपर्ने चुनौती
विश्वविद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर खस्कनुमा राजनीतिक हस्तक्षेपलाई प्रमुख कारणका रूपमा औँल्याइने गरेको छ । तर, सुधारका लागि राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त प्रशासन मात्रै पर्याप्त हुँदैन । सक्षम नेतृत्व, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, जिम्मेवार प्राध्यापक, प्रभावकारी शैक्षिक योजना र अनुसन्धानमैत्री वातावरण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । पदाधिकारी नियुक्तिमा योग्यता र क्षमतालाई प्राथमिकता दिने अभ्यासलाई संस्थागत गर्दै नियुक्त व्यक्तिको कार्यसम्पादनको नियमित मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । विश्वविद्यालयको स्वायत्तता कायम राख्दै नेतृत्वलाई नतिजाप्रति जवाफदेही बनाउने व्यवस्था आवश्यक छ ।
त्यस्तै, सरकारी अनुदानमा मात्र निर्भर रहने अवस्थाबाट बाहिर निस्कन त्रिविले अनुसन्धान परियोजना, उद्योगसँगको सहकार्य, प्राविधिक सेवा र बौद्धिक सम्पत्तिबाट आम्दानी गर्ने सम्भावना खोज्नुपर्छ । तर, आम्दानी बढाउने नाममा गुणस्तरीय शिक्षामा सबैको पहुँच सीमित हुने अवस्था आउन दिनु हुँदैन । आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति र आवश्यक सहयोगलाई निरन्तरता दिनुपर्छ ।
अब नतिजामुखी सुधार आवश्यक
त्रिविको वास्तविक शक्ति ठूलो विद्यार्थी सङ्ख्या मात्रै होइन, दक्ष जनशक्ति, अनुसन्धान क्षमता र समाजमा पार्न सक्ने प्रभाव हो । यी पक्षलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न सके विश्वविद्यालयले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो स्थान सुधार गर्न सक्छ । यसका लागि शिक्षणको गुणस्तर बढाउने, अनुसन्धानमा लगानी गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार गर्ने, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने र प्रशासनिक व्यवस्थापन चुस्त बनाउने कामलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
विश्वविद्यालयको सफलता विद्यार्थी भर्ना र प्रमाणपत्र वितरणको सङ्ख्याबाट मात्र मापन गर्न सकिँदैन । उसले कस्तो ज्ञान उत्पादन गर्छ, कति दक्ष जनशक्ति तयार पार्छ र देशको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा कति योगदान पु¥याउँछ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले विगतका उपलब्धिको आधारमा मात्र सन्तुष्ट हुने होइन, कमजोरी पहिचान गरेर सुधारको स्पष्ट कार्ययोजना अघि बढाउनुपर्छ । योग्य नेतृत्व, अनुसन्धानमुखी शैक्षिक वातावरण र प्रभावकारी व्यवस्थापनमार्फत मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय वरीयतामा सम्मानजनक स्थान हासिल गर्न सकिनेछ ।